1. GİRİŞ
Etik, genel anlamda herhangi bir durumda “doğru”, “adil” veya “iyi” olanı belirlemeye yönelik bir kavramdır. İş etiği ise özel olarak iş yerindeki etik konulara odaklanır ve çalışanların davranışlarını düzenleyici kuralların oluşturulmasına yardımcı olur.
İş dünyasında etik, genel anlamda doğru, adil ve iyi olanı belirlemeye yönelik önemli bir kavramdır. Ancak, Türk hukuku kapsamında iş etiği veya davranış kurallarını düzenleyen açık bir mevzuat bulunmamaktadır. Bu alandaki düzenlemeler, genellikle Türk İş Kanunu, Türk Ceza Kanunu ve diğer ilgili mevzuatlar çerçevesinde şekillenmektedir. Bu makalede, işveren/yönetici ile çalışan arasındaki hukuki ilişki incelenecek, tarafların birbirlerine karşı sorumluluk ve yükümlülükleri vurgulanacak, ayrıca beyaz yaka suçlarına yol açabilen çalışan itaatsizliği üzerinde durulacaktır.
İşveren/yönetici ile çalışan arasındaki ilişki, hukuki bir çerçeve içinde şekillenir. Her iki tarafın da birbirlerine karşı belirli sorumlulukları ve yükümlülükleri vardır. İşveren, çalışanlarını adil bir şekilde yönetmeli ve iş etiği kurallarına uygun bir çalışma ortamı sağlamalıdır. Aynı zamanda, çalışanlar da işverenin talimatlarına uymalı ve iş yerinde etik davranışları benimsemelidir.
İş yerinde etik davranışlara uyulmaması, beyaz yaka suçlarının ortaya çıkmasına neden olabilmektedir. Bu suistimaller, hırsızlık gibi küçük suçlardan, rüşvet, ihaleye fesat karıştırma gibi nitelikli beyaz yaka suçlarına kadar çeşitlilik gösterebilmektedir. Çalışan itaatsizliği, bu suçların oluşumunda önemli bir etken olabilmekte ve bu durumu önlemek için iş etiği eğitimleri, şeffaf kurallar ve çözüm protokolleri önem arz etmektedir. İş etiği politikalarının belirlenmesi, şirket içi denetimlerin sıklaştırılması ve çalışanlara düzenli eğitimler verilmesi, bu konuda atılacak adımlar arasındadır. Ayrıca, şeffaf bir iç iletişim sistemi kurmak ve çalışanların şikayetlerini dile getirebilecekleri güvenli bir ortam sağlamak da adımlar arasında sayılabilir.
2. İŞÇİNİN SADAKAT BORCU KAPSAMI
Türk hukukunda işçinin sadakat borcu, iş ilişkisi boyunca işçinin işverene karşı taşıdığı birtakım yükümlülükleri ifade eder. Bu yükümlülükler, işçinin işverenine sadakat göstermesini, işyeri sırlarını korumasını ve rekabetle ilgili belirli sınırlamalara uymasını içerebilir. İşçinin sadakat borcu, Türk Borçlar Kanunu’nda ve İş Kanunu’nda düzenlenmiştir. Borçlar Kanunu’nun 396. maddesine; “İşçi, yüklendiği işi özenle yapmak ve işverenin haklı menfaatinin korunmasında sadakatle davranmak zorundadır” dayanmaktadır.
Sadakat borcu kapsamını işçinin işverenin mülkiyetindeki mal veya parayı izinsiz ve hukuka aykırı bir şekilde alma veya kullanma eylemini, işçinin işverenin ticari sırlarını izinsiz bir şekilde açıklaması, paylaşması veya rakip firmalara aktarmasını, işçinin hileli yollarla işvereni yanıltarak maddi kazanç elde etmeye yönelik eylemlerde bulunmasını, işçinin işverenin izni olmaksızın iş yerine ait kaynakları kullanarak başkalarına haksız kazanç sağlamasını, işçinin işverenin itibarını olumsuz etkileyecek ifadelerde bulunmasını veya davranışlarda bulunmasını, işçinin, iş yerine ait finansal yükümlülükleri yerine getirmekten kasıtlı olarak kaçınmasını, işçinin, işverenle yapılan finansal işlemleri gösteren belgelerde hileli değişiklikler yapmasını veya sahtecilik uygulamasını, işçinin, işveren veya iş ortaklarına maddi çıkar sağlamak amacıyla rüşvet vermesini veya almasını, işçinin işveren veya iş ortaklarından ahlaki sınırları aşan hediyeler veya bahşişler almasını, işçinin, banka hesapları üzerinden müşteri fonlarını hukuka aykırı şekilde kendi lehine kullanmasını, işçinin, kendi ürününü işverenin marka adı altında pazarlaması ve finansal belgelerde gerçeğe aykırı bilgiler sunmasını oluşturmaktadır. İlgili suçlar örnekseyici olup çoğaltılabilmektedir.
3. ŞİRKET İÇİ SORUŞTURMANIN AMACI VE ÖNEMİ
Soruşturmalar, usulsüzlüklerden kaynaklanabilecek sorumluluklara karşı şirketi korumanın yanı sıra, usulsüzlükleri azaltma açısından da son derece işlevseldir. İyi bir şekilde yürütülen bir soruşturma, bir şirketin savunmasını güçlendiren ve olası sorumluluklara veya zararlara karşı bir kalkan görevi görebilmektedir.
Şirket içi bir soruşturma usulünün mevcut olması ve bu usulün şirket içi süreçlerde uygulanabilmesi, ciddi usulsüzlüklere ilişkin iddiaların zamanında ve etkili bir şekilde çözümlenmesini sağlar. Bu, şirketlerin uyum süreçlerinin uygulanabilirliğini artırır.
Etkili bir iç soruşturma, bir şirkete edindiği bilgiler aracılığıyla risklere maruz kalma olasılıklarını öngörebilme ve bu risklere karşı stratejik adımlar atabilme olanağı sunmaktadır. Bu şekilde şirket, devam eden usulsüzlükleri engelleyebilir ve bu usulsüzlüklere yönelik aksiyon almak için somut veriler elde etmiş olur.
Çalışanların işlerinin etkili bir şekilde yönetilmesi ve sağlıklı iş alışkanlıklarının teşvik edilmesi için açık ve belirli şirket politikalarının oluşturulması etik dışı kararları önlemede önemli bir rol oynayabilir. Beyaz yaka suçlarına karşı yeterli düzenleme olmaması durumunda, şirketler suçlar ve sonuçları konusunda farkındalık yaratmalı ve çalışanlar arasında herhangi bir karışıklığı veya belirsizliği önlemek amacıyla şirket etik ilkelerini net ve açık bir şekilde belirlemelidir. Bu nedenle, iş yerindeki politikaların oluşturulması ve uygulanması, eğitim ve sağduyunun yanı sıra etik davranışları teşvik etmede önemli bir rol oynar.
Şirket, çalışanlarını etik düşünmeye ve buna uygun hareket etmeye teşvik edecek bir ortam sağlamalıdır. Şirket yönetim kurallarının çalışanlara etkili bir şekilde iletilmesi, kolektif ve bireysel eğitimler ve seminerler aracılığıyla gerçekleştirilebilir. Ayrıca, etkili bir farkındalık programı ve somut bir şirket yönetim kuralı, çalışanların etik olmayan davranışlarının şirketin yasal sorumluluklarına maruz kalma riskini azaltabilir.
Uygulama sürecinde, çalışanlara risk değerlendirmesi, şirketin hassas noktaları, kabul edilemez davranışlar ve beyaz yaka suçları konularında kapsamlı eğitim verilmeli, belirli şirket kuralları formüle edilmeli ve çalışanların eylemlerinin sonuçlarını anladığından emin olunmalıdır. Şirketin etik olmayan davranışlara ve beyaz yaka suçlarına karşı net bir tutumu olmalı, çalışanların bu tür davranışları derhal üst düzey yöneticilere bildirmesi teşvik edilmeli ve şirket kuralları benimsetilmelidir. Bu önlemler, çalışanların şirkete karşı etik olmayan davranışlardan kaçınmasına yardımcı olabilir ve şirketin kurumsal sorumluluğunu güçlendirebilir.
Bu önlemler aynı zamanda çalışan bağlılığını artırabilir ve şirketin iyi bir kurumsal vatandaş olma konusundaki çabalarını destekleyebilir. Şirket kurallarının oluşturulması, etik olmayan ve hukuka aykırı davranışları önleme konusunda önemli bir kazanım sağlayabilir.
4. ETKİN SORUŞTURMA
İş dünyasında hukuki süreçlerin ve sorumlulukların belirlenmesi kritik bir öneme sahiptir. Bu bağlamda, bir soruşturmanın planlanması ve yürütülmesi sürecinde dikkate alınması gereken temel unsurlar şunlardır:
- Zaman Çerçevesi: Soruşturmanın yürütüleceği zaman çerçevesi, başlangıç ve bitiş tarihlerini içeren net bir takvimle belirlenmelidir.Ekip ve Görev Dağılımı: Soruşturmayı yürütecek ekip belirlenmeli ve her bir görev için sorumlu kişiler atanmalıdır.
- Bilgi Yönetimi: Şirketin mevcut ve potansiyel bilgi kaynakları belirlenmeli ve bu bilgilerin nasıl toplanacağı, analiz edileceği ve sınıflandırılacağı planlanmalıdır.
- Soruşturma Kapsamı: Soruşturmanın kapsamı detaylı bir şekilde belirlenmeli, konu edilecek hususlar ve kişilere ilişkin sınırlar çizilmelidir.
- Risk Değerlendirmesi: Şirketin risk profili göz önünde bulundurularak, karşılaşılabilecek riskler ve olası sorumluluklar değerlendirilmelidir.
- Finansal Yükün Değerlendirilmesi: Soruşturma sonucunda şirket üzerinde doğabilecek finansal yük detaylı bir şekilde incelenmelidir.
- Usulsüzlük Tespiti ve Durdurulması: Soruşturma esnasında devam eden usulsüzlükler tespit edilerek, bunların derhal durdurulması önem arz etmektedir.
Bu unsurların dikkate alınması, etkili bir soruşturmanın ve sorumlulukların doğru bir şekilde belirlenmesinin temelini oluşturacaktır. Şirketler, bu adımları takip ederek iş süreçlerinde daha güçlü bir konuma kavuşacaklardır.
5. SONUÇ
İş hukuku çerçevesinde, işverenin yöneticilerinin talimatları altında çalışan işçiler, sadakat borcu altındadır. Bu sadakat borcu, işçinin işvereni veya şirketi etkileyen uygunsuz hareketlere karışmamayı ve haberdar olduğu bu tür davranışları üst kademe yöneticilere bildirme yükümlülüğünü içerir. Bu sadakat borcu, etik olmayan davranışlar konusunda genel bir düzenleme içerse de, bu tür davranışların sonuçları, mevcut mevzuatlar çerçevesinde kısmi olarak düzenlenmiş ve hatta cezaya tabi tutulmuş olabilir. Ancak, beyaz yaka suçlarına karşı koruma mekanizmalarının yetersiz olduğu gözlemlenmiştir. Uluslararası Suistimal İnceleme Uzmanları Derneği’nin (Association of Certified Fraud Examiners) hazırladığı ACFE Raporu’na göre ortalama olarak şirketler yıllık cirolarının yüzde 5’ini çalışanlarının beyaz yaka suçlarının da dahil olduğu mesleki suistimalleri sebebiyle kaybediyorlar. Salt bu istatistik dahi şirketlerin nasıl bir mali riskle karşı karşıya kaldıklarını göstermektedir.
İşverenler ve şirket yöneticileri, yetki ve görevlerin net bir şekilde belirlenmesi ve her kademe içinde duyurulması konusunda önlem almalıdır. Beyaz yaka suçlarını oluşturan belirli davranışlar ve olası sonuçları, şirket yönetim kuralları içinde açıkça belirlenmelidir. Çalışanlar düzenli olarak bu konularda eğitilmeli, suistimalleri bildirmeleri teşvik edilmeli ve kurallara uyup uymadıkları gözlemlenmelidir.Bu politikaların tesisi ve sıkı bir şekilde uygulanması, şirket içinde hukuka aykırı davranışları önlemenin yanı sıra etik kurumsal bir çalışma ortamını güçlendirecek ve şirketi koruyacaktır. Hukuki çerçeve içinde belirlenen bu prensipler, şirket içinde etik standartları ve kuralları netleştirme amacına hizmet edecektir.
Av. Elif KARA
Öztürk&Kuru Avukatlık Ortaklığı
Aralık 2023
KAYNAKÇA
- ÖZEK AKSOY, FATMA, Şirket İçi İhbar Mekanizmaları İç Denetim ve Uyum
- YILDIZ,Ceren, Etkin Mücadele ve Soruşturma Yöntemleri
- SÖĞÜT,Koray,AYDIN, Birtürk, Şirketlerin Korkulu Rüyası: Beyaz Yaka Suçları
- ŞENTÜRK, Fatih, KASAP,Murat, Beyaz Yaka Suçları ve Finansal Yolsuzluklar
- GÜRKAYNAK,Gönenç, KAMA, Olgu, TANIK,Tuna, Türk Hukuku Kapsamında Çalışanın Beyaz Yaka Suçları Ve Şirket Yönetim Kurallar
- Türk Ceza Kanunu
- Türk Ticaret Kanunu
- İş Kanunu
- Türk Borçlar Kanunu