Giriş
Alt işveren aleyhine açılan işe iade davasında, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesinin 15 numaralı fıkrasının Anayasa’nın ‘Hak arama hürriyeti’ başlıklı 36. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talep edilmiştir.
İptali İstenen Kanun Hükmü
İş Mahkemeleri Kanun’un 3. Maddesinin itiraz konusu 15 numaralı fıkrası;
“(15)Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin varlığı halinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurulduğunda, anlaşmanın gerçekleşebilmesi için işverenlerin arabuluculuk görüşmelerine birlikte katılmaları ve iradelerinin birbirine uygun olması aranır.” şeklindedir.
4857 sayılı İş Kanunu’nun 2. maddesinin altıncı fıkrasında asıl işveren-alt işveren ilişkisinin, bir işverenden işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişkiyi ifade ettiği belirtilmiştir. Bu ilişkide asıl işverenin alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak anılan Kanun’dan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumlu olduğu hükme bağlanmıştır.
İş Kanunu’nun 20. maddesinin birinci fıkrasında iş sözleşmesi feshedilen işçinin, fesih bildiriminde sebep gösterilmediği veya gösterilen sebebin geçerli bir sebep olmadığı iddiası ile fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorunda olduğu ve arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamaması hâlinde, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren, iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açabileceği hükme bağlanmıştır. Anılan fıkrada arabulucuya başvurmaksızın doğrudan dava açılması sebebiyle davanın usulden reddi hâlinde, kesinleşen ret kararının resen tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabileceği belirtilmiştir.
Yargıtay içtihatlarında işe iade talebiyle açılan davalarda asıl işveren ile alt işveren arasında şeklî anlamda zorunlu dava arkadaşlığı bulunduğu bu nedenle işe iade davasında husumetin hem asıl işverene hem alt işverene yöneltilmesi gerektiği kabul edilmektedir (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/13008, K.2022/11572, 20/10/2022; E.2022/5490, K.2022/6534, 25/5/2022; E.2021/9540, K.2021/14240, 13/10/2021).
Anayasa Mahkemesi, asıl işveren-alt işveren ilişkisinin bulunması halinde fesih bildiriminin tebliğ edildiği tarihten itibaren bir ay içerisinde işe iade talebiyle asıl işveren ve alt işverene karşı birlikte arabuluculuk sürecini başlatmak zorunda olan işçiye aynı zamanda arabulucuya başvurmadan önce asıl işveren ilişkisini ve bu ilişkinin taraflarını tespit etme külfeti de yüklendiğini ifade etmiştir.
Anayasa Mahkemesi’nin İptal Gerekçeleri
Anayasa Mahkemesi, Anayasa’nın 36. maddesinin dava yoluyla hak arama özgürlüğünü güvence altına alan bir temel hak olduğunu belirtmiştir. Anılan temel hakkın ayrıca, bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karar bağlanmasını isteyebilmek anlamına gelen mahkemeye erişim hakkını da güvence altına aldığı ifade edilmiştir.
Anaysa Mahkemesi, itiraz konusu kuralın asıl işveren-alt işveren ilişkisinin varlığı halinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurulduğunda anlaşmanın gerçekleşebilmesi için işverenlerin arabuluculuk görüşmelerine birlikte katılmalarını ve iradelerinin birbirine uygun olmasını aramak suretiyle işe iade davası açılabilmesi için asıl işveren ve alt işverene karşı birlikte arabulucuya başvurma şartı öngörmek suretiyle mahkemeye erişim hakkına yönelik bir sınırlama getirdiğini ifade etmiştir.
Anayasa’nın 13. maddesinde temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerektiği düzenlenmiştir. Kuralda işe iade talebinin konu edildiği uyuşmazlıklarda dava şartı olarak belirlenen arabulucuya başvurma zorunluluğunun yerine getirildiğinin kabulü için asıl işveren ve alt işverene karşı birlikte arabulucuya başvurulması gerektiği hususunun herhangi bir tereddüde yer bırakmayacak biçimde açık ve net olarak düzenlendiği ve kanunilik bakımından 13. maddeye aykırı bir yön bulunmadığı belirtilmiştir.
Anayasa Mahkemesi, kuralın işe iade davası öncesinde arabuluculuk görüşmelerinde asıl işveren ve alt işverenin tespit edilmesini sağlayarak dava sırasında ortaya çıkabilecek taraf sıfatı sorununun engellenmesine ve işverenlerin arabuluculuk sürecine katılmalarına katkı sağlayacak meşru bir amaca yönelik olduğunu ifade etmiştir.
Anayasa Mahkemesi, Anayasanın 13. maddesinde güvence altına alınan ölçülülük ilkesinin değerlendirilmesinde; anılan kuralın işçi bakımından ortaya çıkabilecek olumsuz ihtimalleri bertaraf etme amacı gözetildiğinde kuralın elverişli olduğu ancak taraf sıfatı sorununun engellenmesini sağlamak şeklindeki meşru amaç bakımından gerekli olmadığını çünkü HMK m.124 düzenlemesi ile işe iade davasında taraf değişikliği yapılmasına imkan tanınarak işçinin işe iade davası açmak için öngörülen süreyi kaçırma tehlikesinin bertaraf edildiğini ve aralarındaki ilişkiyi tespit ederek arabuluculuk sürecini asıl işveren ve alt işverene karşı birlikte yürütmesini zorunlu kılan kuralın işçiye katlanamayacağı bir külfet yüklemesinin orantılı olmadığı kanısına varılmıştır.
Sonuç
İş Mahkemeleri Kanun’un 3. maddesinin, yargılamada taraf sıfatı sorununun oluşmasının önlenmesi ve asıl işveren ile alt işverenin arabuluculuk sürecine dahil edilmesinin sağlanması amacındaki kamusal yarar ile işçinin mahkemeye erişim hakkından yararlanmasındaki bireysel yarar arasında makul bir dengenin bulunmadığı, kuralın orantılılık ilkesi yönünden ölçülülük ilkesini ihlal ettiği sonucuna varılarak iptaline karar verilmiştir.
Anayasa’nın 153. maddesi 3. fıkrası gereği Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırmadığından söz konusu kural 17.10.2025 tarihinde yürürlükten kalkmıştır.