Giriş
Fazla çalışma ile ücretlendirilmesine ilişkin hususlar 4857 sayılı İş Kanunu ile düzenlenmektedir. Ayrıca konu ile ilgili olarak İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği çıkarılmıştır.
Fazla Çalışma Nedir?
İş Kanunu’nda genel haftalık çalışma süresi kırk beş saat olarak belirlenmiştir. Fazla çalışma, İş Kanununda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Örneğin haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir işyerinde, bir haftada 50 saat çalışmış olan (A)’nın 45 saati aşan 5 saatlik çalışması fazla çalışmadır. Fazla çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır.
Fazla çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir. Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.
Fazla Çalışmanın Sınırları
Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş (270) saatten fazla olamaz. Bu süre sınırı, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir.
Fazla Çalışmanın Karşılığı
Fazla çalışmanın her saati için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen tutarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Fazla çalışma yapan işçi isterse işverene yazılı olarak başvurmak koşuluyla, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde, aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.
Fazla Çalışma Ücretinin İşçinin Ücretine Dâhil Edilmesi
İş sözleşmelerinde, fazla çalışma ücretlerinin kararlaştırılan aylık ücretin içerisinde olduğuna dair hükümlere yer verilmesi uygulamada sıkça karşılaşılan bir durumdur. Taraflar arasında sözleşme serbestliği ilkesi geçerli olmakla birlikte, işçiyi koruma ilkesi gereğince bu tür hükümlerin geçerliliği Yargıtay içtihatları ile belirli sınırlar ve koşullara bağlanmıştır.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 30.5.2018 tarih, 2015/2875 E. 2018/1142 K. sayılı kararında şu ifadeler yer almaktadır: “İş akdi ile tarafların işçinin ücretine fazla çalışma ücretlerinin de dâhil olduğunu kararlaştırmaları mümkündür. Bu durumda, işçinin ücretine dâhil olan fazla çalışma ücretinin ne kadar süre ile yapılan fazla çalışmanın karşılığı olduğu sözleşmede gösterilmemişse, bunun en çok yasal azami sınır (yıllık 270 saat) çerçevesinde geçerli olduğu kabul edilmelidir. İşçiye bu yasal sınırı aşacak şekilde fazla çalışma yaptırılırsa, bu çalışmalar için fazla çalışma ücretinin ödenmesi gerekir.”
Sözleşmede fazla çalışmaların ücrete dâhil edildiği hükmünün geçerli olabilmesi için, kararlaştırılan ücretin asgari ücretin üzerinde ve işçinin yaptığı iş, mesleki kıdemi ve unvanı ile orantılı, emsal ücret seviyesini aşan “belirli bir yükseklikte” olması gerektiği kabul edilmektedir. Nitekim Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 2016/19514 E. 2019/1920 K. Sayılı ve 22.01.2019 tarihli kararında; “İşçinin ücretinin asgari ücretin belli bir miktar üzerinde kararlaştırılmış olması, fazla çalışma ücretinin temel ücrete dahil olduğu kuralına geçerlilik tanımak için yeterli değildir. Asgari ücretin üzerinde olsa da, emsal işçiler seviyesinde kararlaştırılması halinde fazla çalışmanın ücret içinde yer almadığı kabul edilmelidir”. İfadelerine yer verilmiştir.
Hükümlere Aykırılığın Yaptırımı
Fazla çalışmalara ilişkin ücreti ödemeyen, işçiye hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında kullandırmayan, fazla saatlerde yapılacak çalışmalar için işçinin onayını almayan işveren veya işveren vekiline, bu durumda olan her işçi için ayrı ayrı idari para cezası verilir.
İspat Yükü
Fazla çalışma yapılmış olduğu iddiasında bulunan işçi, olası bir hukuki uyuşmazlık durumunda bu iddiasını ispatla mükellef olacaktır. İşçinin imzasını taşıyan bordro, sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir ve bu nedenle işçi tarafından imzalanmış olan bordronun sahteliği ileri sürülüp kanıtlanmadıkça, imzalı bordroda yer alan fazla çalışma alacağının ödendiği varsayılır. İmzalı ücret bordrolarında yer alan hususlardan, fazla mesai ücretinin ödenmiş olduğu anlaşılıyorsa ve bu bordrolara ilişkin olarak işçinin fazla mesai ücretinin daha fazla olduğuna ilişkin ihtirazi kaydı yoksa işçi tarafından gerçekte daha fazla çalışılmış olduğunun ileri sürülmesi ve fazla mesai ücreti talep edilmesi mümkün değildir. Ancak bordroda fazla çalışmaya ilişkin olarak işçinin ihtirazi kaydının bulunması halinde, bordroda görünenden daha fazla çalışmış olduğunun ispatı, her türlü hukuka uygun delil ile ispat edilebilir.
Fazla çalışmanın ispatı konusunda işyeri kayıtları, özellikle işyerine giriş çıkışı gösteren belgeler, işyeri iç yazışmaları delil niteliğindedir. Ancak, fazla çalışmanın yazılı belgelerle kanıtlanamaması durumunda, tanık beyanları ile sonuca gidilmesi gerekir. Bunun dışında herkesçe bilinen genel bazı vakıalar da bu noktada göz önüne alınabilir. İşçinin fiilen yaptığı işin niteliği ve yoğunluğuna göre de fazla çalışma olup olmadığı araştırılmalıdır.
Sonuç
Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır, fazla çalışma ücreti normal ücretin 1,5 katı iken İşçi bu çalışma karşılığı ücret almak istemezse kendisini fazla çalışma süresinin 1,5 katı serbest zaman kullandırılır. Fazla çalışma ücretinin işçinin asıl ücretine dâhil edilmesi halinde ise Yargıtay içtihatları gereği önem arz eden belirli koşullar ve sınırlar bulunmaktadır.
Stj. Av. Rumeysa Darıcı
Eylül 2025